Voor de voorstelling Ramsey Nasr in Calefaxland wilde Ramsey graag veel, heel veel muziek laten horen – misschien wat te veel voor één avond. We willen dus wat muziek meegeven voor thuis. Zie het vooral als huiswerk, moesten we van Ramsey zeggen.
Hieronder vindt u alle werken die u kan luisteren op uw favoriete luisterplatform.
Veel luisterplezier!
Ramsey Nasr & Calefax
Anoniem, 14e eeuw: Amor mi far cantar alla francesca
Uitvoerders: Alla Francesca
Ik word hier altijd enorm vrolijk van. Ik houd van die luide, snerpende instrumenten, zoals de doedelzak. Ik snap echt niet hoe mensen de middeleeuwen saai kunnen vinden, en dit is een van de redenen waarom. Ik vind het een van de meest bizarre en opwindende muziekperiodes in de geschiedenis. Als je zin hebt om te dansen en al je vrienden te irriteren, zet dan deze muziek op uit de 14e eeuw.
Thomas Tallis: Spem in alium
Uitvoerders: The Tallis Scholars o.l.v. Peter Philips
Het heeft geen enkele zin alle melodische lijnen in dit 16e-eeuwse koorstuk te willen volgen: je hoort 40 verschillende stemmen door elkaar. Op den duur wordt het een soort massaal ruisen van medeklinkers, alsof je terecht bent gekomen in een goddelijk vertragende draaikolk, waarbij er niets van je overblijft. Best met koptelefoon op of oortjes in.
Roy Williamson: Flower of Scotland
Uitvoerders: The Corries (1974, Glasgow)
Ik ben gek op volksmuziek. Vooral in Schotse volksmuziek klinkt soms een hevig verzet door, tegen de eeuwenlange Britse bezetting. Hier het slotlied van een concert in Glasgow van The Corries. Als je goed luistert, hoor je het publiek meezingen, zacht maar vastberaden: ‘Oh flower of Scotland, when will we see your like again?’ Ik vind het een van de mooiste folk songs die er bestaan. Niet te horen in de voorstelling, maar hierbij alsnog.
Solage: Fumeux Fume
Uitvoerders: Huelgas Ensemble o.l.v. Paul Van Nevel (1991)
De eerste keer dat ik dit stuk opzette, wist ik niet wat ik hoorde. Het was een andere dimensie. Deze mannenstemmen, dicht tegen elkaar liggend, glijdend, zwevend, zuchtend, in rook opgaand. ‘Fumeux fume par fumee’ luidt de eerste regel: de roker rookt door rook. Wat wordt ermee bedoeld? Wie was deze bizarre componist? Er zijn speculaties dat er opium of hasj in het spel was. In de 14e eeuw?
Guillaume de Machaut: Messe Nostre Dame (Kyrie eleison)
Uitvoerders: Deller Consort o.l.v. Alfred Deller (1961)
Ik zou deze uitvoering nu nooit meer bovenaan zetten, maar op de toneelschool raadde mijn zangleraar, een countertenor, me dit werk aan, en wel deze specifieke opname met Alfred Deller. Zijn stem heeft iets schaapachtigs, het is weinig subtiel, maar het doet wat het moet doen: je bent meteen in een onwezenlijk andere wereld, licht unheimlich – maar ook wonderlijk, als Alice in Wonderland. En voor wie de rabbit hole van Alfred Deller dieper wenst in te duiken: zoek het volksliedje ‘I will give my love an apple’ op (opname 1955) en je snapt waar zijn legendarische status vandaan komt. Deller was niet alleen de eerste countertenor die wereldfaam vergaarde met dit hoge zangregister, maar ook een van de beste – ouderwets of niet.
Puccini: Finale Turandot (originele Alfano-versie)
Uitvoerders: Josephine Barstow (sopraan), Lando Bartolini (tenor), Scottish Opera Orchestra/Scottish Opera Chorus o.l.v. John Mauceri (1990)
Puccini kan heerlijk over de kop gaan. Dit is het originele einde van zijn opera Turandot, een versie die zelden wordt uitgevoerd. Puccini liet voor de finale enkel schetsen na op zijn sterfbed. Zijn vriend de componist Alfano maakte het af – maar de dirigent Toscanini vereenvoudigde (en verminkte) die vervolgens. Hier is de overweldigende Alfano-finale te horen. De wrede prinses Turandot heeft eindelijk de liefde leren kennen. ‘Ik ken de naam van de vreemdeling’, zingt ze. ‘Zijn naam is: Liefde!’ Het orkest barst los, het koor eveneens, en daarbovenuit scheren de stemmen van de twee extatische geliefden, Turandot en Calaf. Ze zijn niet meer te stoppen, de trompetten schallen het einde tegemoet, samen met de twee hoge slotnoten van sopraan en tenor.
Nicolas Gombert: Je prens congie
Uitvoerders: Huelgas Ensemble o.l.v. Paul Van Nevel (1992)
Ik ken geen mooier meerstemmig lied uit de 16e eeuw. De tekst is een meesterwerkje op zich: ‘Je prens congie de mes amours / Desquelles me fault partir’: Ik neem afscheid van mijn geliefden / die ik moet achterlaten. Maar het is de manier waarop deze 8 stemmen de tekst opbouwen die me het meest ontroert. Het bijbehorende cd-boekje leerde me indertijd waarnaar ik precies moest luisteren: naar de dissonanten op het woord ‘gemir’ (kreunen), de trillingen op het woord ‘plourer’ (huilen)… Dat zachte weefsel van stemmen, ik krijg er geen genoeg van. Sowieso is deze hele cd een zeldzaamheid. Koptelefoon op, en lees de teksten van de liederen mee.
Anoniem: Kyrie eleison
Uitvoerders: Ensemble Organum o.l.v. Marcel Pérès (1993)
Hier hoor je een combinatie van Corsicaanse polyfonie en een klassieke mis. Twee werelden komen samen. Zelden hoor je in een Kyrie eleison (‘Heer, ontferm u’) het smeken zó duidelijk, zó letterlijk overgebracht in de zang. Met hun rauwe stemmen lijken de Corsicaanse zangers werkelijk naar god te roepen, onafgebroken, net zo lang tot-ie luistert.
Traditional: Arkhalalo
Uitvoerders: Georgian Voices (live in Australië, 1992)
En dan nog een ander wonder van meerstemmigheid: de Georgische zangtraditie. Deze traditie gaat millennia terug en is ouder dan het christendom: Herodotus sprak in de 5e eeuw voor Christus al over de zingende Georgiërs. Ik heb ooit een speelfilm in Georgië opgenomen, waarbij ik zelf Georgisch moest spreken, en sindsdien ben ik verliefd geraakt op het land en de cultuur. Dit lied, Arkhalalo, wordt van oudsher gezongen tijdens de arbeid op het land, en is afkomstig uit Oost-Georgië.
Wannes Van de Velde: Café met rooi’ gordijnen
Uitvoerders: Groep Wannes Van de Velde (1992)
Wannes was een van mijn leermeesters aan de Antwerpse toneelschool. Hij is de grootste folkzanger die Vlaanderen heeft gekend, en heeft een diepe invloed op mijn ontwikkeling gehad. Wannes was een muzikant bij wie geen verschil bestond tussen poëzie en muziek, tussen hoge en lage kunst, en die volstrekt zijn eigen gang ging, altijd op pad met zijn gitaar. Hij speelde in Antwerpse havencafés rembetiko-muziek met Griekse zeelui of flamenco met Spaanse stamgasten, en bleef intussen vooral zichzelf. Ik mis zijn optimistische melancholie, ik mis zijn woede over hoe het volkse telkens weer gekaapt wordt door populisten. Maar bovenal mis ik zijn prachtige nasale stem en onze muzieklessen samen. Wie meer van Wannes wil horen: zoek het lied Arabia eens op, of het 17e-eeuwse Ik Zag Cecilia Komen.
Dmitri Sjostakovitsj: Prelude en Fuga nr. 1 (Op. 87)
Uitvoerder: Tatiana Nikolayeva, piano (1991)
Ik heb een speciale voorliefde voor Sjostakovitsj, zoals wel blijkt uit de voorstelling. Dit openingsstuk van zijn 24 Preludes en fuga’s is weergaloos in zijn onschuld. Vooral in de fuga word je bij de hand genomen om alle individuele stemmen te blijven volgen. Rustig, geduldig wordt een heel weefsel aan stemmen blootgelegd.
Umm Kulthum: Enta Omry
Uitvoerders: Umm Kulthum (zang), Mohamed Abdel Wahab (compositie), Ahmad Shafik Kamel (tekst) (1964)
Dit geldt in de Arabische wereld als het ultieme liefdeslied, en het is gezongen door vermoedelijk de beroemdste zangeres die de wereld ooit gekend heeft. Umm Kulthum zal in louter aantallen althans meer aanbidders hebben gehad dan Maria Callas. Van Marokko tot in Indonesië zat men aan de radio gekluisterd wanneer zij een nieuw lied zong. Zo’n lied kon rustig een uur duren en Enta Omry is ongetwijfeld een van haar mooiste:
‘Wat ik heb gezien voordat mijn ogen jou zagen, is verloren tijd.
Hoe zou dat als deel van mijn leven kunnen tellen?
Jij bent mijn leven, waarvan de ochtend begon met jouw licht.’
Nina Simone: For All We Know (arr. Jelte Althuis)
Uitvoerders: Calefax (2018)
Eigenlijk wilde ik het origineel van Nina Simone zelf laten horen. Maar dat had ik niet gekend zonder de onvoorstelbaar mooie bewerking die basklarinettist Jelte Althuis maakte voor Calefax. De cd Hidden Gems was dus mijn eerste ontmoeting met dit lied. De voorstelling die wij voor u maakten gaat over een muzikale zoektocht van de rand naar de kern, en dit is zo’n voorbeeld daarvan: via een bewerking kwam ik uiteindelijk uit bij het origineel. In plaats van Simones lied wil ik daarom de minstens zo mooie bewerking laten horen, als eerbetoon aan Jelte Althuis, die 32 jaar lid was van het ensemble voor hij dit jaar vanwege een blessure gedwongen werd te stoppen. Dank Jelte, voor je prachtige muziek.